Glossário de Filosofia, Yoga e Tradições Indianas

O estudo do Yoga implica frequentemente o contacto com termos provenientes do sânscrito e de outras línguas clássicas da Índia. Muitos destes conceitos possuem significados complexos, desenvolvidos ao longo de séculos em contextos filosóficos, religiosos, literários e culturais distintos.

Este glossário procura disponibilizar definições introdutórias, referências textuais e notas de enquadramento que permitam uma compreensão mais informada do vocabulário associado ao Yoga, às tradições indianas e às áreas de estudo relacionadas.

Atualmente reúne mais de 190 entradas interligadas, abrangendo conceitos de Yoga, filosofia indiana, Tantra, Vedānta, Sāṃkhya, textos clássicos, mitologia hindu e história das tradições espirituais do subcontinente indiano.

Sempre que possível, cada entrada inclui a forma original em devanāgarī, a transliteração segundo o sistema IAST, uma tradução literal e breves notas académicas destinadas a contextualizar o termo no seu enquadramento histórico e textual.

As definições apresentadas não pretendem ser exaustivas nem substituir a leitura das fontes primárias ou da bibliografia especializada. Em muitos casos, os conceitos aqui reunidos possuem interpretações diversas consoante a época, a tradição ou a escola filosófica considerada.

O glossário encontra-se organizado alfabeticamente. Selecione uma letra para consultar os termos correspondentes.

Glossário — A

Glossário — B

  • Bandha — बन्ध — bandha
  • Basti — बस्ति — basti
  • Bhagavad Gītā — भगवद्गीता — Gita, Bhagavad Gita, Bagavadeguitá
  • Bhagavān — भगवान् — bhagavan
  • Bhāgavata Purāṇa — भागवतपुराण — bhagavata purana, bhagavata-purana, srimad bhagavatam
  • Bhairava — भैरव — Bhairav, Bhairavaḥ
  • Bhakti — भक्ति — bhakti
  • Bhakti Yoga — भक्तियोग — bhakti yoga, Bactiioga
  • Bhāṣya — भाष्य — bhasya
  • Bindu — बिन्दु — bindu
  • Brahmā — ब्रह्मा — Brahma, Brama, Bramá
  • Brahmacarya — ब्रह्मचर्य — brahmacharya
  • Brahman — ब्रह्मन् — brahman, Bramã
  • Brahma Sūtra — ब्रह्मसूत्र — brahma sutra, brahma-sutra, vedanta sutra, vedānta sūtra
  • Brahmayāmala — ब्रह्मयामल — Brahma Yāmala, Brahmayāmalatantra, Brahmayāmala Tantra, Picumata
  • Buddha — बुद्ध — Buda, Buddhá; Buddha (sânscrito), Buddha (páli)
  • Buddhi — बुद्धि — buddhi
  • Budismo — बुद्धधर्म — buddha dharma, bauddha dharma

Glossário — C

  • Cakra — चक्र — chakra, chacra, cakra
  • Candra — चन्द्र — Chandra, Candrā, Chandrá
  • Carakasaṃhitā — चरकसंहिता — Charaka Saṃhitā, Charaka Samhita, Caraka Samhita
  • Cārvāka — Cārvāka — Charvaka, Chārvāka, Carvaka; Lokāyata
  • Caturaśītyāsana — चतुरशीत्यासन — Caturaśīti Āsana, Chaturashiti Asana, Chaurāsī Āsana
  • Citta — चित्त — chitta, citta
  • Citta-vṛtti — चित्तवृत्ति — chitta vritti, chittavritti - citta-vrtti

Glossário — D

  • Dakshineswar — दक्षिणेश्वर — Dakṣiṇeśvara, Dakshineshwar, Dakhineswar
  • Darśana — दर्शन — darshana
  • Devanāgarī — देवनागरी — Devanagari, Devanāgarī, Nāgarī
  • Devī — देवी — Devi
  • Dhāraṇā — धारणा — dharana, darana
  • Dharma — धर्म — dharma, dhamma, darma
  • Dharmaśāstra — धर्मशास्त्र — Dharma Shastra, Dharma Śāstra, Dharmashastra
  • Dharmasūtra — धर्मसूत्र — Dharma Sūtra, Dharmasutra
  • Dhauti — धौति — Dhouti, Dhauthi
  • Dhyāna — ध्यान — dhyana, diana
  • Divine Life Society — डिवाइन लाइफ सोसाइटी — The Divine Life Society, DLS; Divine Life Society of India
  • Doṣa — दोष — Dosha, Dosa
  • Dṛḍhabala — दृढबल — Dridhabala, Dṛḍhabal
  • Dṛṣṭi — दृष्टि — Drishti, Dṛṣṭiḥ
  • Duḥkha — दुःख — duhkha, dukkha (pāli)
  • Durgā — दुर्गा — durga
  • Dvaita — द्वैत — dvaita
  • Dvaita Vedānta — द्वैत वेदान्त — dvaita vedanta, dvaita-vedanta
  • Dveṣa — द्वेष — dvesha - dvesa

Glossário — G

  • Gaṇeśa — गणेश — Ganesha, Ganesh, Ganexa
  • Gheraṇḍa Saṁhitā — घेरण्डसंहिता — Gheranda Samhita, Gheraṇḍa Saṁhitā; Gheraṇḍasaṃhitā
  • Gṛha — गृह — Griha, Gr̥ha, Gruha
  • Gṛhastha — गृहस्थ — Grihastha, Gṛhasthaḥ, Gruhastha
  • Guṇa — गुण — guna
  • Guru — गुरु — guru

Glossário — H

  • Hanumān — हनुमान् — hanuman
  • Haṭha Yoga — हठयोग — hatha yoga, hataioga
  • Haṭha Yoga Pradīpikā — हठयोगप्रदीपिका — hatha yoga pradipika, hathaioga-pradipika, hatha yoga pradeepika
  • Hinduísmo — सनातन धर्म — Sanātana Dharma
  • Hṛdaya — हृदय — Hridaya, Hṛdayam, Hridayam
  • Hṛdayagranthi  — हृदयग्रन्थि — Hṛdaya-granthi, Hridayagranthi, Hridaya Granthi

Glossário — I

  • Iḍā — इडा — ida
  • Indologia — Indologia — estudo académico das culturas e tradições da Índia — Indology, Estudos Indianos, Indian Studies; ocasionalmente Bhāratavidyā (भारतविद्या)
  • Indologia
  • Īśvara — ईश्वर — Ishvara
  • Īśvara-praṇidhāna — ईश्वरप्रणिधान — Ishvara-pranidhana

Glossário — J

  • Jaimini — जैमिनि — jaimini
  • Jainismo — जैनधर्म — jain dharma, jaina dharma
  • Japa — जप — japa, japam
  • Jayaratha — जयरथ — jayaratha
  • Jina — जिन — jina
  • Jīva — जीव — jiva
  • Jīvanmukta — जीवन्मुक्त — jivanmukta, jivan-mukta
  • Jñāna — ज्ञान — jnana, gyana
  • Jñāna Yoga — ज्ञानयोग — jnana yoga, gyana yoga, jnana-ioga

Glossário — K

Glossário — L

Glossário — M

  • Madhvācārya — मध्वाचार्य — madhvacarya, madhvacharya, madhva, anandatirtha
  • Mahābhārata — महाभारत — Mahabharata, Maabárata, Mahabarata e Maha-Bharata
  • Mahābhāṣya — महाभाष्य — mahabhasya, maha-bhasya
  • Mahādevī — महादेवी — mahadevi, maha devi
  • Mahāpurāṇa — महापुराण — mahapuranas, maha puranas
  • Mālā — माला — mala
  • Manas — मनस् — manas
  • Mantra — मन्त्र — mantra
  • Māyā — माया — maya, maiá
  • Meditação — prática meditativa - contemplação
  • Mīmāṃsā — मीमांसा — mimamsa - mimansa
  • Mokṣa — मोक्ष — moksha
  • Mudrā — मुद्रा — mudra

Glossário — N

Glossário — O

Glossário — P

Glossário — R

Glossário — S

Glossário — T

  • Tamas — तमस् — tamas
  • Tantra — तन्त्र — tantra
  • Tapas — तपस् — tápasya, tapas
  • Tattva — तत्त्व — tattva
  • Trāṭaka — त्राटक — trataka
  • Trimūrti — त्रिमूर्ति — trimurti
  • Tripurā Rahasya — त्रिपुरारहस्य — tripura rahasya
  • Tripurasundarī — त्रिपुरसुन्दरी — tripurasundari, lalita, lalita tripurasundari

Glossário — U

  • Uḍḍīyāna Bandha — उड्डीयानबन्ध — Uddiyana Bandha, Uddīyāna Bandha
  • Upaniṣad — उपनिषद् — upanishad, upanisad, Upanixades, Upanichades, Upanissades
  • Utpaladeva — उत्पलदेव — Utpala Deva

Glossário — V

Glossário — Y

  • Yama — यम — yama, iama
  • Yantra — यन्त्र — yantra, iantra
  • Yoga — योग — yoga, ioga, iôga
  • Yoga Bhāṣya — योगभाष्य — Yoga Bhasya
  • Yoganidrā  — योगनिद्रा — Yoga Nidra, yoga-nidra, yoganidra
  • Yoga Sūtra — योगसूत्र — Yoga Sutra, Yoga Sutras, Ioga Sutras, Iogassutra
  • Yoga Vāsiṣṭha — योगवासिष्ठ — yoga vasistha, ioga vasishtha

À medida que novos conteúdos forem sendo produzidos pela Saṃsāra – Centro de Estudos de Yoga, este glossário será progressivamente ampliado e atualizado.

Última atualização: Setembro de 2026.


Saṃsāra – Centro de Estudos de Yoga